![](http://www.dooasia.com/pictures/images/rim_04.jpg) |
www.dooasia.com >
เมืองไทยของเรา >
เมืองเก่าของไทย
เมืองเก่าของไทย
พัฒนาการทางประวัติศาสตร์
การตั้งถิ่นฐาน
เมื่อปี พ.ศ. 2536 ได้ตรวจมีการตรวจสอบแหล่งโบราณคดีที่ตำบลป่าคำ อำเภอเมือง
พบโบราณวัตถุที่ทำให้สันนิษฐานได้ว่า เป็นแหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย
อายุประมาณ 2,000-3,000 ปี จากการสำรวจด้วยภาพถ่ายทางอากาศ พบว่าชุมชนโบราณอยู่ในเขตจังหวัดพิจิตรรวม
10 แห่ง คือ ที่บ้านเมืองเก่า
ตำบลเมืองเก่า อำเภอเมือง ที่บ้านโคกใต้
บ้านไดรัง ตำบลห้วยร่วม บ้านห้วยเรียงใต้
ตำบลวังกรด บ้านไดปลาดุก
ตำบลวังสำโรง อำเภอบางมูลนาก บ้านทุ่งโพธิ
อำเภอโพธิประทับช้าง บ้านปุ่มประดู่
ตำบลดงเสือเหลือง อำเภอตะพานหิน บ้านทับคล้อ
ตำบลทับคล้อ บ้านหมองเดื่อ
ตำบลเขาทราย อำเภอทับคล้อ และที่บ้านทุ่งพระเนียด
ตำบลหนองหลุม อำเภอวชิรบารมี
นอกจากนี้ ยังปรกฎร่องรอยเมืองโบราณชื่อ เมืองไชยบวร
อยู่ในเขตตำบลบ้านน้อย อำเภอโพทะเล สันนิษฐานว่าเป็นเมืองปากยมที่มีอยู่ในศิลาจารึกสมัยกรุงสุโขทัย
ปากยม คือ บริเวณที่แม่น้ำยมไหลมาบรรจบแม่น้ำน่าน แต่เนื่อจากแม่น้ำน่านได้เปลี่ยนทางเดินไปตั้งสมัยต้นรัตนโกสินทร์
ทำให้กำหนดที่ตั้งเมืองปากยมไม่ได้
เมืองพิจิตรเก่าเป็นของกรุงศรีอยุธยา ตั้งแต่ปี พ.ศง 1959 ตามที่ปรากฎหลักฐานในจารึกลานทอง
ซึ่งพบที่วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ ที่เมืองพิจิตรเก่า มีข้อความเป็นพระบรมราชโองการเลื่อนสมณศักดิ์
พระเถรพุทธสาคร ซึ่งเป็นพระครูธรรมโมลีศรีราชบุตร เมื่อปี พ.ศ. 1959
ซึ่งอยู่ในรัชสมัยสมเด็จพระศรีนครินทราชาแห่งกรุงศรีอยุธยา
จากพงศาวดารเมืองเหนือ ในเรื่องพระยาแกรก
มีความว่า เมื่อพระยาโคตมเทวราช หนีพระยาแกรก
ไปตั้งเมืองใหม่ที่บ้านโกณทัญญคาม
ซึ่งเป็นชุมชนโบราณ มีผู้อยู่อาศัยมาแล้วหลายชั่วคน ต่อมาเจ้ากาญจนกุมารผู้เปนพระราชบุตร
ได้ครองเมืองต่อจากพระราชบิดา จึงได้นามว่า เจ้าโคตรตะบอง
และได้สร้างเมืองพิจิตร มีเชื้อสายปกครองสือต่อกันมาประมาณ 200 ปี วงศ์โคตรตะบองก็สิ้สุดลง
เนื่องจากไม่มีรัชทายาทสืบราชสมบัติ คงมีแต่สามัญชนเป็นเจ้าเมืองปกครองต่อมา
เมื่อกรุงสุโขทัยมีอำนาจแผ่อาณาเขตลงมาทางใต้ เมืองพิจิตรจึงตกอยู่ในอำนาจการปกครองของอาณาจักรสุโขทัย
และอยู่ในฐานะเมืองหน้าด่านทางทิศใต้
หรือเมืองลูกหลวง
เมื่อกรุงสุโขทัยเสื่อมอำนาจลง และกรุงศรีอยุธยามีอำนาจขึ้น เมืองพิจิตรจึงมาขึ้นกับกรุงศรีอยุธยา
ในสมัยอยุธยาตอนปลาย เมืองพิจิตรมีเมืองขึ้นอยู่เมืองหนึ่งคือ เมืองภูมิ
หรือเมืองภูมิพระราชทาน อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ของเมืองพิจิตร อยู่ห่างไปประมาณ
70 กิโลเมตร ซึ่งเป็นชุมชนขนาดเล็ก ในรัชสมัยพระสรรเพชญ์ที่ 8 หรือสมเด็จพระเจ้าเสือ
ได้ทรงสร้างวัดโพธิประทับช้าง เป็นอนุสรณ์สถาน ที่พระองค์ได้ประสูตร ณ ที่นั้น
พวกที่อพยพมาอยู่ในเขตจังหวัดพิจิตร ได้ดำเนินมาโดยตลอดเป็นเวลาหลายร้อยปีมาแล้ว
ประกอบด้วย ชาวไทยจากภาคกลาง ลาวโซ่ง
จากจังหวัดเพชรบุรี และราชบุรี ลาวยวน
จากจังหวัดสระบุรี ลาวพวน
จากอำเภอบ้านหมี่ จังหวัดลพบุรี ลาวขี้ครั่ง
จากภาคอิสาน และชาวไทยอิสาน สมัยหลังสงครามโลกครั้งที่สอง
กล่าวกันว่า เมืองพิจิตรเดิมชื่อว่า เมืองสระหลวง
หรือเมืองโอฆบุรี
ในเขตจังหวัดพิจิตรยังมีชุมชนโบราณอีก 2 เมือง คือ เมืองบ่าง อยู่ในเขตตำบลทุ่งโพธิ
อำเภอตะพานหิน และอีกเมืองหนึ่งไม่ปรากฎชื่อ อยู่ในเขตตำบลทับคล้อ อำเภอทับคล้อ
เมืองที้งสองนี้มีผู้สันนิษฐานว่าน่าจะชื่อเมืองนครพังคา และเมืองแสงเชรา
ตามพงศาวดารเหนือ มีตำนานกล่าวถึงเมืองพิจิตรอยู่ 2 เรื่องด้วยกัน คือเรื่องพระยาแกรก
กล่าวถึงการสร้างเมืองไชยบวร และเรื่องสร้างเมืองพิษณุโลก กล่าวถึงการสร้างเมืองโอฆบุรี
เมืองไชยบวร ยังมีแนวคูเมืองและกำแพงเมืองเหลืออยู่ คูเมืองมีขนาดใหญ่ และลึก
มักจะเรียกว่า บึงไชยบวร
และเรียกเมืองไชยบวรว่า เมืองชีบวน
สำหรับเมืองโอฆบุรี พงศาวดารเหนือกล่าวว่า เป็นเมืองที่พระเจ้าศรีธรรมไตรปิฎกสร้างขึ้นพร้อมกับเมืองพิษณุโลก
สมัยกรุงศรีอยุธยา
เมื่อสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 พระเจ้าอู่ทอง ทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี
เมื่อปี พ.ศ. 1893 เมืองพิจิตรมีฐานะเป็นหัวเมืองหนึ่งใน 16 เมือง และหลังจากที่สมเด็จพระบรมไตรโกนาถ
ทรงจัดลำดับฐานะหัวเมืองเป็นหัวเมืองเอก โท ตรี และจัตวา พระไอยการตำแหน่งนาทหารหัวเมือง
ระบุฐานะของเมืองพิจิตรว่า เป็นหัวเมืองชั้นตรี ขึ้นกับสมุหกลาโหม มีออกญาเทพาธิบดีศรีณรงคฤาไชยอภัยพรียพาหะ
ตำแหน่งเจ้าเมืองนา 5,000
สมัยรัตนโกสินทร์
เมื่อครั้งศึกพม่าในสงครามเก้าทัพ กรมพระราชวังบวรสถานภิมุข ได้ให้เจ้าพระยามหาเสนา
ยกทัพขึ้นไปรักษาเมืองพิจิตรไว้
พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งยังทรงผนวชอยู่ได้เสด็จธุดงค์ไปยังเมืองเหนือหลายเมือง
รวมทั้งเมืองพิจิตรด้วย โดยได้แวะประทับที่เขาลูกช้างและบ้านขมัง
เมื่อปี พ.ศ. 2376 และเมื่อพระองค์ได้เสด็จขึ้นครองราชย์แล้วได้เสด็จหัวเมืองเหนือ
พระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งยังบรรพชาเป็นสามเณรได้โดยเสด็จพระราชดำเนินด้วย
ได้เสด็จไปทางลำน้ำเก่าหรือลำน้ำพิจิตร
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หลวงธรเณนทร์ (แจ่ม)
ได้ย้ายเมืองพิจิตรไปสร้างใหม่ที่บ้านปากทาง ตำบลปากทาง เมื่อปี พ.ศ. 2424
ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2427 ได้ย้ายเมืองอีกครั้งไปตั้งอยู่ที่บ้านท่าหลวง
ตำบลในเมือง อันเป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัดในปัจจุบัน
ปี พ.ศ. 2448 พระยาศรีสุริยราชวราภัย (จร) เจ้าเมืองพิจิตร ได้สร้างกรมทหารเมืองพิจิตรที่ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำน่าน
คือกรมทหารราบที่ 17 มีนายพันตรีหลวงราชานุรักษ์ เป็นผู้บังคับการกรม
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้โปรดเกล้า ฯ
ให้เปลี่ยนคำว่าเมืองเป็น จังหวัด เมื่อปี พ.ศ. 2459 และเปลี่ยนตำแหน่งผู้ว่าราชการเมือง
เป็นผู้ว่าราชการจังหวัด และประกาศให้ใช้ชื่ออำเภอให้ตรงกับชื่อตำบลที่ตั้งที่ว่าการอำเภอ
จังหวัดพิจิตรได้เปลี่ยนชื่ออำเภอเมืองเป็นอำเภอท่าหลวง อำเภอภูมิเป็นอำเภอบางมูลนาก
กรมมหารราบที่ 17 ถูกยุบไปขึ้นอยู่กับกรมทหารราบ มณฑลพิษณุโลก
หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง ได้มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติระเบียบราชการบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม
พ.ศ. 2476 ยกเลิกมณฑลเทศาภิบาล ได้มีการตั้งเทศบาลเมืองพิจิตรขึ้นเป็นครั้งแรก
เมื่อปี พ.ศ. 2479
มรดกทางธรรมชาติ
แม่น้ำในจังหวัดพิจิตรมีอยู่สามสายด้วยกันคือ แม่น้ำยม แม่น้ำพิจิตร
และแม่น้ำน่าน ทั้งสามสายไหลจากจังหวัดพิษณุโลก ไหลผ่านพื้นที่ตอนกลางของจังหวัด
จากเหนือไปใต้เรียงตามลำดับจากตะวันตกไปตะวันออก แล้วไหลเข้าสู่จังหวัดนครสวรรค์
ดังนี้
แม่น้ำยม
ไหลผ่านจังหวัดพิจิตร เป็นระยะทางประมาณ 124 กิโลเมตร โดยไหลมาจากจังหวัดพิษณุโลกทางตอนเหนือ
ผ่านอำเภอสามง่าม อำเภอโพธิประทับช้าง กิ่งอำเภอนาราง และอำเภอโพทะเล
เข้าสู่จังหวัดนครสวรรค์
แม่น้ำยมมีลักษณะคดเคี้ยวค่อนข้างมาก แต่มีการกัดเซาะตลิ่งน้อย
มีน้ำมากในฤดูฝน และน้ำจะแห้งในฤดูแล้ง สามารถเดินข้ามได้เป็นห้วง
ๆ เช่นในเขต อำเภอสามง่ามทางตอนบน บริเวณลุ่มน้ำยมมีร่องรอยการเปลี่ยนแปลงทางเดินของลำน้ำเก่า
มีสภาพเป็นหนองบึงขนาดต่างๆ ปรากฎอยู่ทั่วไป ลำน้ำสาขาของแม่น้ำยมส่วนใหญ่อยู่ในเขตจังหวัดพิจิตร
มีต้นกำเนิดอยู่ในที่ราบลุ่มระหว่างลุ่มน้ำปิงกับลุ่มน้ำยมในแนวเขตตะวันตก-
ตะวันออก ลำน้ำสาขาของแม่น้ำยมในเขตจังหวัดพิจิตร ที่สำคัญมีอยู่ 9
สาย ได้แก่ คลองบ้านนา คลองรังนก คลองไผ่รอบ คลองวังกระทิง
คลองหนองคล้า คลองวังหิน คลองหนองขานาง คลองห้วยแก้ว
และคลองท่าขมิ้น คลองเหล่านี้บางแห่งมีน้ำตลอดปี บางแห่งแห้งและตื้นเขินในฤดูแล้ง
แม่น้ำพิจิตร
คือทางเดินเก่าของแม่น้ำน่านไหลผ่านเขตอำเภอเมือง อำเภอโพธิประทับช้าง อำเภอตะพานหิน
แล้วบรรจบแม่น้ำยมที่บ้านบางคลาน อำเภอโพทะเล ต้นน้ำไหลแยกจากแม่น้ำน่านที่บ้านวังกระดี่ทอง
อำเภอเมือง สภาพลำน้ำคดเคี้ยว บางแห่งตื้นเขิน และแห้งในฤดูแล้ง
แม่น้ำน่าน
ไหลผ่านจังหวัดพิจิตรเป็นระยะทางประมาณ 97 กิโลเมตร โดยไหลผ่านมาจากจังหวัดพิษณุโลก
ผ่านอำเภอเมืองโดยมีแม่น้ำวังทองไหลมาบรรจบ ผ่านอำเภอตะพานหิน และอำเภอบางมูลนาก
แล้วเข้าสู่จังหวัดนครสวรรค์ แม่น้ำน่านในช่วงที่อยู่ในเขตจังหวัดพิจิตรมีความกว้างประมาณ
120 เมตร และลึกประมาณ10 เมตร มีลักษณะคดเคี้ยว และมักเปลี่ยนทางเดินบ่อยครั้ง
ทำให้เกิดมีสภาพเป็นหนองบึงเล็ก ๆ อยู่ทั่วไปในบริเวณที่เป็นที่ราบ
ลำน้ำสาขาของแม่น้ำน่าน ส่วนที่อยู่ในเขตจังหวัดพิจิตรส่วนใหญ่มีต้นกำเนิดจากเทือกเขาเพชรบูรณ์
ส่วนใหญ่เป็นลำน้ำขนาดเล็ก มีน้ำเฉพาะในฤดูฝน นอกจากแม่น้ำวังทองที่มีน้ำไหลตลอดปี
ลำน้ำสาขาที่สำคัญ มี 15 สายได้แก่ คลองทาฬ่อ คลองท่าหลวง
คลองสากเหล็ก คลองบ้านตากแดด คลองคัน คลองคด คลองหนองไม้เหลี่ยม
คลองห้วยเกตุ คลองร่องกอกใหญ่ คลองสันเทา คลองบางไผ่
คลองวังหินเพลิง คลองห้วยกรวด คลองบุษบงเหนือ และคลองวัว
บึงสีไฟ
เป็นแหล่งน้ำขนาดใหญ่ อยู่ในเขตตำบลในเมือง อำเภอเมือง
เดิมมีพื้นที่ประมาณ 12,000 ไร่ มีขนาดใหญ่เป็นอันดับ 3 ของประเทศ
แต่ต่อมาบึงนี้มีสภาพตื้นเขินบางส่วน ปัจจุบันเหลือพื้นที่อยู่เพียงประมาณ
5,400 ไร่ บึงสีไฟมีน้ำขังอยู่ตลอดปี ลักษณะของบึงกลมคล้ายกระทะ
แต่รีไปทางตะวันตกเล็กน้อย มีอาณาเขตทิศเหนือจรด ตำบลคลองคะเชนทร
ทิศใต้จรดตำบลฆะมัง และตำบลเมืองเก่า ทิศตะวันออกจรดตำบลในเมือง
ทิศตะวันตกจรด ตำบลโรงช้าง
ป่าสงวนแห่งชาติ
มีอยู่ 3 แห่งด้วยกัน เป็นพื้นที่ประมาณ 3,900 ไร่ ได้แก่ ป่าสงวนแห่งชาติป่าหนองดง
หรือวนอุทยานนครไชยบวร
อยู่ในเขตตำบลท่าเสา อำเภอโพทะเล มีพื้นที่ประมาณ 1,100 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวนแห่งชาติ
เมื่อปี พ.ศ. 2509
ป่าสงวนแห่งชาติ ป่าเขาเจ็ดลูก- เขาตะพาบนาก -เขาชะอม อยู่ในเขตตำบลเขาเจ็ดลูก
อำเภอทับคล้อ มีพื้นที่ประมาณ 1,150 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวนแห่งชาติเมื่อปี
พ.ศ. 2527
ป่าสงวนแห่งชาติเขาทราย-เขาพระ อยู่ในเขตอำเภอทับคล้อ มีพื้นที่ประมาณ
1,900 ไร่ ประกาศเป็นป่าสงวนเมื่อปี พ.ศ. 2527
|
|